Moraliteitsparadox

Gemaakte fouten gewoon toegeven blijkt lastig. Zelfs bij confrontatie met bewijzen. Dit geldt vooral voor mensen die erg goed over zichzelf denken.

Prof. Naomi Ellemers, Sociaal & Organisatiepsycholoog aan de Universiteit van Utrecht (UU), doet onderzoek naar toxische werkvloeren.

Ze noemt het de ‘Moraliteitsparadox’: Hoe belangrijker mensen het vinden van zichzelf het beeld te hebben dat ze een goed en verantwoordelijk persoon, leidinggevende of werkgever zijn, hoe erger het voor hen is als ze worden geconfronteerd met hun tekortkomingen.

De UU deed experimenten met de moraliteitsparadox, waarbij de proefpersonen werden aangesloten op meetapparatuur waarmee de hartslag, bloeddruk en hersenactiviteit wordt gemeten. Vervolgens komen ze voor morele dillema’s te staan en worden ze geconfronteerd met keuzes waar ze niet trots op zijn.

Wat blijkt? De stress neemt toe waardoor het vermogen van het brein om te laten binnenkomen wat er gezegd wordt afneemt. Kortom: Hoe beter we over onszelf denken, hoe moeilijker het voor ons blijkt te zijn om onze fouten te erkennen!

Ze gaan zichzelf daartegen beschermen en gaan uitvluchten verzinnen, als “het was niet zo”, “ik had goede redenen”, “de ander begrijpt het niet”, “het lag aan de ander”, etc.

Degene die met die persoon praat krijgt de indruk dat die niet begrijpt dat er een probleem is, dus gaat het nog eens herhalen en meer bewijs aanleveren. Hierbij blijkt dus dat de stress alleen maar toeneemt en de luiken verder dicht gaan.

Hoe harder je ze dus confronteert, hoe harder bij hen de behoefte aan zelfverdediging is. Het is té erg voor hen om in te zien en te erkennen.

Dat hebben ze zelf echter niet door. Op vragen achteraf of ze het spannend vonden of dat ze het gevoel hadden zich te moeten verdedigen, blijkt dat ze het vaak ook niet aan zichzelf kunnen toegeven. De meters van de meetapparatuur slaan uit, maar ze geven het niet toe; ook niet aan zichzelf!

Om mensen ontvankelijker te maken voor kritiek, moet je ze aanspreken op hun gedrag en niet op de persoon. Focussen op de toekomst en niet op het verleden. En ze duidelijk maken dat juist zij het echt beter kunnen doen. Op die manier komen ze eerder in de verbeterstand.

De oplossing zit in een oude wijsheid: “Omsingel de vijand, maar biedt hem een uitweg”.

-Bart M. Diepenbroek

Bronnen: Podcast ‘Onaantastbaar’, prof. Naomi Ellemers, Universiteit van Utrecht